Steun ons en help Nederland vooruit

vrijdag 16 oktober 2009

D66 Utrecht kritisch over aanbestedingen software in Utrecht

Recentelijk
heeft D66 vragen gesteld over de gemeentelijke aanbestedingen van
ICT-projecten. Gerda Oskam: "Het lijkt erop dat Utrecht steeds opnieuw
een bewuste keuze maakt om open source software te vermijden. Dit kan
echt niet. Dit is in strijd met het actieplan van staatssecretaris
Heemskerk en in strijd met ontwikkelingen op landelijk en Europees
niveau. Bovendien is open source software tegenwoordig net zo handig,
functioneel en kwalitatief goed als Microsoft of Oracle producten die
veel duurder zijn. Persoonlijk gebruik ik bijvoorbeeld veel liever
Mozilla Firefox dan MS Internet Explorer." D66 blijft dit dossier ook
in de toekomst kritisch volgen. Lees hier onze vragen en antwoorden van
het College.  

Het niet kiezen voor open source software is volgens D66
fractievoorzitter Gerda Oskam een slechte zaak. De gemeente Utrecht is
namelijk een organisatie die zeer afhankelijk is van computers en de
daarbij behorende programma’s (software). In totaal zijn er binnen het
gemeentelijk apparaat een dikke 3000 computers in gebruik. De software
die nu wordt gebruikt is redelijk verouderd. Reden voor de gemeente om
op zoek te gaan naar nieuwere software door middel van aanbestedingen.

Echter
in de aanbestedingen wordt duidelijk gestuurd op de aanschaf van
Microsoft en Oracle producten. Commerciele software dat veel geld zal
kosten. Er bestaat ook software die gratis is, zogenaamde "open source"
software die wordt ontworpen door een combinatie van bedrijven en
vrijwilligers wereldwijd. De open source software is op dit moment van
hoge kwaliteit en doet qua functionaliteit niet onder voor een gekocht
product. Een bekend voorbeeld van een open source software is de
internet browser Mozilla Firefox. Ook wat betreft bedieningsgemak doet
open source software tegenwoordig niet meer onder voor gekochte
programma’s.

In het collegeprogramma staat dan naar de mening van D66 terecht de volgende paragraaf:
“In
het kader van het programma ICT-innovatie worden ter ondersteuning van
werkprocessen binnen diensten ICT- basisvoorzieningen ingericht. Er
komen ICT-basisvoorzieningen ter ondersteuning van het werk binnen alle
diensten. Zodra gemeentelijke software aan vervanging toe is, wordt
open source software waar mogelijk toegepast. De gemeente werkt
daarnaast meer met open standaards. Omdat open source én open
standaards nauw samengaan, biedt dit al méér mogelijkheden voor
aanbieders van open source software.” (punt 14 van hoofdstuk 1 Bewoners
en Bestuur, paragraaf Ambtelijke organisatie).

D66 is daarom
zeer verbaasd over de aanbestedingen die nu gedaan zijn en stelt daarom
schriftelijke vragen aan het College van Burgemeester en Wethouders.

Lees hieronder de vragen en de antwoorden van het college:

SCHRIFTELIJKE VRAGEN
Vragen van mevrouw G.A. Oskam
(ingekomen 27 april 2009
 en antwoorden – cursief-  door het college verzonden op 19 mei 2009)

Vrij
recentelijk heeft de gemeente Utrecht twee aanbestedingen van
ICT-projecten uitgeschreven. Nederland Open In Verbinding (NOIV)
onderzoekt of overheidsinstanties zich aan open standaarden houden.
Begin januari en begin maart 2009 heeft NOIV twee brieven gestuurd naar
de gemeente over de omstreden aanbestedingen.

In de
eerste aanbesteding van de gemeente staat dat alle werkplekcomputers
van de gemeente standaard moeten worden voorzien van Microsoft Windows
XP met bijbehorende licentie. Dat betekent dat wanneer een leverancier
iets anders installeert, zoals Linux, er toch ook Windows XP licentie
bij moet zitten. Hierdoor kan een leverancier in de praktijk nooit iets
anders dan Windows XP leveren, hij moet er immers toch voor betalen,
wat hij er verder ook op zet.
Bovendien is het zo dat de
leverancier, Microsoft, de actieve ondersteuning van XP per 14 april
2009 staakt en de verwachting is dat de voorraden bij de handel aan
XPlicenties binnen enkele weken op zullen zijn.

Verder
eist Utrecht dat het .xls formaat van Microsoft Excel moet worden
gebruikt. Dit terwijl .xls geen open standaard is. Je hebt er immers
Microsoft Excel voor nodig. Er zijn vrije alternatieven voor Excel maar
volgens de gemeente is Excel zo gangbaar dat er geen behoefte is aan
een vrij type spreadsheet zoals ODF.

In de tweede
aanbesteding vraagt Utrecht expliciet om een Oracle-product. Dit kan
natuurlijk niet, volgens NOIV. Utrecht verdedigt dit met het argument
dat wanneer er een beschrijving van de functionaliteit wordt gegeven in
plaats van het vragen om een specifiek product, deze beschrijving veel
te vaag zou zijn. Volgens de gemeente is dit een toegestane
uitzondering op de regels.

Naar de mening van D66
maakt Utrecht hiermee steeds opnieuw een bewuste keuze om Open Source
Software te vermijden. Dit in strijd met het Actieplan Heemskerk en ook
in strijd met de ontwikkelingen op het landelijke en het Europese
niveau.

In het collegeprogramma 2006 – 2010 van het
Utrechts college staat zwart op wit dat de gemeente met ICT en open
source software meer gaat werken:
“In het kader van het programma
ICT-innovatie worden ter ondersteuning van werkprocessen binnen
diensten ICT- basisvoorzieningen ingericht. Er komen
ICT-basisvoorzieningen ter ondersteuning van het werk binnen alle
diensten. Zodra gemeentelijke software aan vervanging toe is, wordt
open source software waar mogelijk toegepast. De gemeente werkt
daarnaast meer met open standaards. Omdat open source én open
standaards nauw samengaan, biedt dit al méér mogelijkheden voor
aanbieders van open source software. (punt 14 van hoofdstuk 1 Bewoners
en Bestuur, paragraaf Ambtelijke organisatie).

In het nieuwe Collegeprogramma 20090-2010 is dit onderwerp in zijn geheel verdwenen.

Dit alles brengt D66 fractie tot het stellen van volgende vragen:

1. Is
het college samen met D66 van mening dat om goed op de toekomst
voorbereid te zijn, gezien de ontwikkelingen op het landelijk (en
Europees) niveau, zoals implementatie van het Actieplan Heemskerk, het
noodzakelijk is om een goed uitgewerkte visie op het gebied van open
source software te hebben? Zo ja, wat is de visie van het huidige
college hierop? Zo nee, waarom niet?

Ja.

Utrecht heeft de volgende visie mbt open source/open standaards:

• Open
Source software is software waarvan de broncode openbaar is. Bij
aanbestedingen van gewenste functionaliteit worden open source
leveranciers nadrukkelijk gevraagd te offreren. De keuze voor een open
source leverancier blijft een afweging van prijs-kwaliteit.

• Voor
een goed begrip is het belangrijk onderscheid te maken tussen ‘open
source’ en ‘open standaards’. Open standaards betreft afspraken over
het op uniforme wijze uitwisselen van gegevens tussen applicaties
zonder dat hieraan kosten zijn verbonden. Voordeel van open standaards
is dat uitwisseling van gegevens tussen afdelingen en systemen
makkelijker wordt. Hierdoor wordt dienstverlening aan burgers
efficiënter en effectiever. De ICT Architectuur van de gemeente Utrecht
is gericht op het creëren van platformonafhankelijke
informatiediensten. Het gebruik van open standaards is hierbij een
randvoorwaarde.

• Utrecht heeft als grote gemeente
meerdere oude systemen in productie waarvan vervanging financieel en
organisatorisch niet op korte termijn mogelijk is. Deze oudere systemen
vragen soms expliciet om Microsoft formaten en bieden geen mogelijkheid
te communiceren met de huidige open standaards zoals ODF (de
tegenhanger van Microsoft formaten).Om deze reden zal bij vervanging
soms toch de keus op bijvoorbeeld Microsoft producten vallen. Bij
vervanging van de oude systemen geldt uiteraard de richtlijn dat deze
voldoen aan de afspraken over open source en open standaards

• Onlangs
is de standaardisatie van de werkplek afgerond. Dit traject heeft
enkele jaren gelopen. Destijds is de keus gemaakt voor een microsoft
omgeving. Bij vervanging van werkplekken wordt daarom expliciet
microsoft gevraagd. Als de contracten voor de huidige standaard
werkplek verlopen wordt een nieuwe aanbesteding gestart. Hierbij wordt
uitdrukkelijk rekening gehouden met het uitgangspunt van open source.

2. Wat
zijn de plannen van het college en hoe worden ze concreet uitgevoerd,
voor wat betreft de voornemens m.b.t. open source software en open
standaards in het Collegeprogramma 2006 – 2010? En waarom zijn deze
voornemens niet overgenomen in het nieuwe Collegeprogramma 2009-2010?

De visie met betrekking tot open source en open standaards is nog niet uitgewerkt in concrete plannen.

Als
medeopsteller van het manifest van de open overheidsorganisatie neemt
Utrecht deel aan het Overleg Open Gemeenten. In samenwerking met de
leden van dit overleg en het programmabureau NOIV werkt Utrecht aan een
software strategie waarin Open Source verankerd is.

De
voornemens zijn niet nogmaals geëxpliciteerd in het collegeprogramma
2009/2010. Dit laat echter onverlet dat het college zich inzet om de
verdere ontwikkeling en het gebruik van Open Standaards en Open Source
Software vorm te geven.

De huidige
activiteiten binnen de gemeente Utrecht op het gebied van open source
vinden vooral plaats ‘onder de motorkap’. Het betreft gefaseerde
invoering van bijvoorbeeld een module die het delen van informatie
tussen applicaties mogelijk maakt (spin in het web), en de invoering
van een afsprakenmodule, die afspraken gemaakt door medewerkers en
burgers tussen applicaties synchroniseert. De gebruikers/burgers merken
hier nog niet veel van.

3. Hoe worden de
beloftes/ voornemens om in de toekomst wel open source software en open
standaards te gebruiken concreet vorm gegeven?

Dit gebeurt door:

– Het
realiseren van een servicegerichte ICT architectuur. Concreet zal bij
nieuwe of vervanging van ICT functionaliteit aangesloten moeten worden
op de Utrechtse architectuur en de daarbij gehanteerde standaards.

– Het
ontwikkelen en het toepassen van een open source strategie. Zie vraag
2, in 2009 wil het college beschikken over een Open Source
Softwarestrategie.

– Aansluiten op landelijk vastgestelde standaards van het forum standaardisatie.

4. En hoe verhoudt het bovenstaande zich met de twee omstreden aanbestedingen?

De
aanbestedingen zijn niet bedoeld voor vernieuwing, maar voor vervanging
of uitbreiding van de huidige werkplek en database omgevingen en moeten
aansluiten bij de reeds bestaande ICT-infrastructuur, zonder dat
technische of softwarematige aanpassingen nodig zijn . Naast de eis
voor het leveren van het huidige standaard besturingssysteem (OEM XP
Pro Nederlandstalig) wordt in de aanbesteding werkplek expliciet als
eis gesteld optioneel een Open Source / Linux distributie te leveren.

5. En
hoe verhoudt het zich tot de keuze voor Microsoft Excel, Windows XP en
Oracle met het feit dat in januari 2010 het verplicht wordt om
implementatie van open source software en open standaards te
bevorderen?

De keuzes voor bovengenoemde
producten komen voort uit het gemeentebrede standaardisatietraject voor
een standaard werkplek. De komende jaren zal een nieuwe architectuur
met bijbehorende software voor de standaard werkplek ontwikkeld worden.
Bij de inrichting van de toekomstige werkplek zullen de principes van
Open Standaards en Open Source nadrukkelijk worden toegepast.

6. Excel
is een product van Microsoft. Mogen wij er vanuit gaan dat ook
spreadsheetdocumenten op basis van ODF zijn toegestaan? En zo niet,
waarom niet?

Ja. In de aanbestedingen is
expliciet om Excel gevraagd omdat dit het standaard
uitwisselingsformaat is voor de applicatie waarin alle ICT-middelen en
meldingen geregistreerd worden. De applicatie is niet geschikt om ODF
in te lezen.

7. Wordt er op dit moment nog ergens binnen gemeentelijke diensten open source software toegepast? Zo ja, waar en hoe?

Ja:

– Procesdigitalisatie

– Servicebus (BPEL engine, Broker).  

– Midoffice (Zakenmagazijn, Gegevensmagazijn)

– Telefonie,

– Spyware filter en spam filter draaien op open source platform

– Afsprakenmodule

8. Wat is de planning concreet? Wanneer gaat gemeente Utrecht open source software toepassen (op groot of klein schaal)?

Er
is geen concrete planning. Op basis van het te ontwikkelen
werkplekconcept zal er meer duidelijk zijn over de concrete toepassing
van Open Source op de werkplek. 

9. In
haar antwoorden op de schriftelijke vragen dd. 23 september 2004, van
dhr. Giesberts (GroenLinks) en mevrouw Den Besten (PvdA) heeft het
College het volgende gezegd: “Om in de toekomst voorbereid te zijn op
Open Source Software is het daarom noodzakelijk om nu te werken aan de
introductie van Open standaards. Een van de onderdelen van het
programma Modernisering Overheid richt zich op het ontwikkelen van
zogenaamde basisregistraties binnen de overheid. Een aspect hierbij is
de ontwikkeling van standaard open uitwisselingsformaten. Utrecht is
nauw betrokken bij deze ontwikkelingen en zal deze standaards te zijner
tijd over gaan nemen in haar ICT infrastructuur.”

Hoe ver is Utrecht hiermee opgeschoten? Wat is er concreet bereikt?

In
Utrecht vordert de invoering van de basisregistratie voor
persoonsgegevens gestaag. Voor de grotere informatiesystemen geldt dat
er binnen het datadistributiesysteem gebruik gemaakt wordt van open
standaarden bij automatische koppelingen. Systemen van Sociale zaken,
Onderwijs, Parkeren en Gemeentebelastingen zijn inmiddels voorzien van
de Egem standaard Stuf-bg koppeling. Voor systemen van de GG&GD en
van Stadsontwikkeling geldt dat de voorbereiding van het werken volgens
deze open standaard in een ver gevorderd stadium is en dat naar
verwachting deze in de tweede helft van dit jaar in gebruik worden
genomen. Een open standaard voor het WOZ-berichtenverkeer is momenteel
in ontwikkeling en naar verwachting kunnen wij ook deze dit najaar
binnen Utrecht introduceren. Voor wat betreft de Basisregistratie
Adressen en Gebouwen is in het bestek aan de leveranciers expliciet
gevraagd  naar open standaards en standaard uitwisselingsformaten zoals
PDF, STUFF en NOIV adviezen. De beantwoording van onze vragen en de
levering van de gevraagde standaarden als onderdeel van de software
zijn meegewogen en onderdeel van de selectieprocedure geweest.

10. Op de website van Webwereld (http://webwereld.nl/nieuws/56614/ez-tikt-gemeenten-op-de-vingers.html?source=news_overview) staan twee volgende uitspraken van Frank Heemskerk: 

“Indien
een gemeente afwijkt van de regel dat ze in principe moeten uitgaan van
open standaarden is dat zeer kwalijk. Dat is immers de afspraak die we
hebben gemaakt met de mede-overheden”, verklaart Heemskerk.
Woordvoerder
Edwin van Scherrenburg legt uit dat er simpel het ‘comply or
explain’-principe geldt. Overheden moeten voldoen aan de richtlijn of
met een heel goede uitleg komen waarom dat niet het geval is. “Dat
geldt ook voor gemeenten”, zegt de woordvoerder. “Daar hebben ze zich
aan gecommitteerd.”

Vindt u dat

• Het specifiek vragen om MS-Excel formaat omdat dat ‘voldoende gangbaar is’

Zie antwoord vraag 6.

• Het
specifiek vragen om producten van Oracle in plaats van het specificeren
van functionaliteiten omdat ‘de gemeente meent dat functioneel
specificeren bij de onderhavige aanbesteding een onvoldoende
nauwkeurige en begrijpelijke beschrijving van het te leveren product
zal opleveren.’

Voor bedrijfskritische applicaties is
de gemeente Utrecht grotendeels gestandaardiseerd op Oracle. Het ABU is
verantwoordelijk voor de Oracle licenties. Voor de vorming van het ABU
lag deze verantwoordelijkheid bij de verschillende
applicatie-eigenaren. In de overdracht naar het ABU is duidelijk
geworden dat het huidige aantal licenties niet voldoende is. Middels de
aanbesteding kunnen de benodigde licenties worden aangeschaft.

• Het
eisen van WindowsXP-licenties, zelfs voor werkplekken die een andere
besturingssysteem gebruiken omdat ‘Het de wens is van de aanbestedende
dienst om in één levering de volledige ICT-middelen voor werkplekken
verkrijgen.’
voorbeelden van ‘een heel goede uitleg’ zijn, waarom wij geen open standaarden gaan gebruiken?

De
aanbesteding is niet bedoeld voor vernieuwing, maar voor vervanging of
uitbreiding van de huidige werkplek. Uitsluitend de apparatuur op de
werkplek wordt vervangen, indien deze technisch of economisch is
afgeschreven.
De gemeente heeft de afgelopen 3 jaar alle
werkplekken in de gemeente gestandaardiseerd. Het nu overgaan naar een
ander besturingssysteem op de werkplekken brengt hoge kosten en
risico's voor dienstverlening en continuïteit met zich mee. Uitgaande
van een levenduur van een werkplekconcept van 5 tot 7 jaar is het beter
is een natuurlijk moment te zoeken zoals een nieuw werkplekconcept voor
het Stadskantoor.

11. Is het college er
van op de hoogte dat, volgens mededeling van de fabrikant van XP,
Microsoft, is de actieve ondersteuning van XP op 14 april j.l. is
gestaakt en dat naar verwachting de voorraden bij de handel binnen
enkele weken uitgeput zijn?


Ja.

Het
betreft de verkoop van Windows XP als zelfstandig product in de
winkels. Deze ontwikkeling is niet van toepassing op de door de
gemeente Utrecht gebruikte licenties. De ondersteuning op de door de
gemeente Utrecht gebruikte software (Windows XP professional) wordt tot
2014 gegarandeerd.